تبلیغات
دبستان پسرانه هیئت امنایی شهید بهشتی شهرستان بانه - مشکلات و معضلات کلاسهای چند پانه (قسمت اول)
شنبه 5 بهمن 1387

مشکلات و معضلات کلاسهای چند پانه (قسمت اول)

   نوشته شده توسط: کاوه سمیعی    

مقدمه

        امروزه آموزش از اصلی ترین و عمده ترین سر فصل تجربه های گرانقدر برای تعلیم وتربیت نسل فردا ساز ایران اسلامی و بهره مندی از آن به شمار می آید . همه بر این اعتقاد داریم که باید آموزش و پرورش در مدارس نیز خود را با پیشرفتهای جهانی هماهنگ کند . در این میان معلمان ابتدایی به مثابه پایه گذران خشت اول چه بسا اساسی ترین ، مهم ترین و خوش رنگ ترین نقش و حلقه در طول حیات علمی انسان ها باشد .

        همچنان که اغلب کشورهای پیشرفته در علم ، صنعت و تکنولوژی با سرمایه گذاری در آموزش و پرورش موجبات ترقی و پیشرفت خویش را فراهم آورده اند کارشناسان امر آموزش با استفاده از روانشناسی ، علوم تربیتی و دیگر رشته های علوم نیز یاری جسته اند تا هر چه کارآمدتر مسایل یادگیری علمی و اجتماعی را به آسانی به فراگیران و نو آموزان انتقال بدهند .

در تعلیم و تربیت اسلامی ، حتی پیامبران نیز به دورترین نقاط صعب العبور مراجعت و به تبلیغ و ارشاد و هدایت انسانهای پرداخته اند .

        رشته افکار و علم بشری به منزله زنجیری است که از نقطه نامعلومی آغاز شده و پایان آن ناپیدا است . عقاید و آرای افراد جامعه بشری ، حلقه این زنجیر است . هر چه حلقه کوچک و در جای خود رابط بین حلقه ها می باشد و سر آغازی برای کشف مجهولات علمی و ایجاد آثار و پدیده های شگفت انگیز در بهبود زندگی انسانها می باشد .

         بی شک نیاز به دانستن از نیازهای اساسی و حیاتی آدمی است و تامین کننده  این نیاز بشری در اصل وزارت آموزش و پرورش است که تلاش می کند آدمی را از موقعی که احساس نیاز به آموختن می کند تا مراتب بالاتر علمی رساند . استعداد نهان و بالقوه افراد را شکوفا نماید و به زندگی انسان جهت و معنا دهد .

                ضرورت دارد معلمان کلاسهای چند پایه نیز برای افزایش و رشد دانش حرفه ای به موازات پیشرفت علم و دانش مطالعه نمایند و تجربه کسب نمایند . معلم ابعاد گوناگونی از نظر شخصیت و الگو بودن دارد و لازم است ، در همه ی زمینه ها سر آمد باشد . به همین دلیل ابراز نظرات نقش مهم معلمان در همایش ها و ارائه هر فکر و نظری در زنجیره حیات علمی بشری مهم و قابل توجه تلقی می شود . 

        اما متاسفانه در سر راه رسیدن به هدفهای مورد نظر همیشه مشکلات و سختیهایی وجود دارد . در جهت حل و رفع آنها متخصصان تعلیم و تربیت و مسئولان آموزش و پرورش باید فکر اساسی کرده تا بتوانند گامی مثبت در جهت تسهیل و تسریع روند آموزشی بردارند . مسائل آموزشی و تربیتی کلاسهای چند پایه از جمله این موارد است . شاید به خاطر این موفق نبوده ایم که بدون شناخت واقعی مشکلات و دردها ، به درمان پرداخته ایم .

        درتاریخ تعلیم و تربیت هر قدر به گذشته های دورتر می رویم ، آموزش و پرورش را لازمه ی طبیعی جوامع بشری می یابیم . تعلیم و تربیت در سرنوشت جامعه و در تمام مراحل پیشرفت و باروری آن سهیم بوده و حتی خود نیز همواره گسترش یافته است .

       در هر جامعه ای برای ساخت و ساز فرهنگی ، سیاسی و اقتصادی مجبور به تعلیم و آموزش های مورد نیاز آن جامعه می باشد . لذا به همین خاطر است که بیشترین توجه را به آموزش و پرورش می دهند . امروزه بحث جهانی شدن برای جوامع در حال توسعه منجر به بروز چالش هایی شده است این شرایط برای آموزش و پرورش و نظام تعلیم و تربیت ، مسایل جدیدی از قبیل تغییرات سریع ، بازسازی برنامه ها  را بوجود آورده است .

تعاریف مفاهیم عملیاتی

تعریف کلاس چند پایه[1] :  کلاسی را که با حضور دانش آموزان( دختر ، پسر یا مختلط )  چند پایه تحصیلی با تدریس یک معلم در یک اتاق درس تشکیل و اداره می شود کلاس چند پایه می نامند .

مناطق محروم روستایی و عشایری : مناطقی که دانش آموزان در فضای محدود و غیر استاندارد و بدون امکانات و تجهیزات بهداشتی و ایمنی و گاهاً آموزشی به تحصیل می پردازند .

 دلایل تشکیل کلاسهای چند پایه : با روند افزایش مهاجرت از روستا ها به شهرها ، زمینه تشکیل کلاسهای چند پایه فراهم می آید. پایین بودن تعداد فراگیران در مناطق محروم روستایی و عشایری به دلیل کمبود جمعیت و معلم دو مشکل اساسی است که اغلب اوقات باعث دور ماندن کودکان این مناطق از درس و مدرسه می شود .

فضای آموزشی : محیطی که در آن یادگیری صورت می گیرد حد و مرزی ندارد اما بخشی از این محیط عمداً برای آموزش   طرح ریزی شده است. به این بخش فضای آموزش گفته می شود ( کلاس درس مهمترین بخش فضای آموزشی است )  

ترک تحصیل : وجود جنسیت و عدم امکانات ادامه تحصیل و توسعه شبانه روزیها اغلب با پایان یافتن مقطع ابتدایی با احساس ناراحتی که بچه ها از خودشان نسبت به عدم امکانات ترک تحصیل می کنند .

ترکیب : درکلاسهای چنــد پایه دانش آموزانی در سنیــن و جنسیت مختلف و با تواناییها و مهارتـهای متفاوت شرکت می کنند .

زبان : نشانه ها و علائم و قرارداد هایی است که به عنوان وسیله ارتباطی فی مابین پیام دهنده و پیام گیرنده بکار می رود . زبان هم وسیله ارتباط با دیگران و هم ابزار فعالیت فکری  است .

 دو زبانگی : تکلم به دو زبان به طور متناسب برای تفهیم و یادگیری پیامها و مطالب آموزشی دو زبانگی نامیده می شود . دکتر کُرمی دو زبانگی را این گونه تعریف می کند : « دو زبانگی[2] عبارت است از استفاده عادی و روزمره از دو زبان ؛کودکان دو زبانه کودکانی هستند که در مهارتهای زندگی ( خانه و مدرسه ) به دو زبان نیازمندند . »

نظارت و راهنمایی تعلیماتی : فعالیتی است که مستقیماً به امر تدریس و یادگیری و نیز عواملی که با این دو فرآیند مرتبط است مربوط می شود .

بیان مسئله

        دوره ابتدایی پایه و اساس و زمینه ساز دوره های تحصیلی بالاتر است . میزان و کیفیت آموزشی در این دوره تا حد زیادی در دوره های بعد موثر است . با عنایت به بند 9 از اصل قانون اساسی که رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه آموزشی برای همه را خواستار بود وظیفه دولت وقت می داند . کلاسهای چند پایه به طور عمده در مدرسه های روستایی و عشایری تشکیل می شوند . دلیل اصلی تشکیل چنین کلاسهای هم ، به حد نصاب نرسیدن تعداد دانش آموزان یک پایه تحصیلی است . آیا با قرار دادن کلاسی ( 2 تا 3 و 5 پایه ) در اختیار یک معلم و بر عهده گذاشتن حتی وظیفه مدیریت نیز و با تغییر روز افزون محتوی کتابهای درسی و مقایسه قراردادن آن با کلاسهای تک پایه ی شهری نوعی تبعیض ناروا و بی عدالتی در حق فراگیران مناطق محروم نبوده است .

        وجود چند هزار کلاس چند پایه در کشور ضرورت توجه به معلمان و دانش آموزان این کلاسها ، تلاش در جهت اصلاح نگاه غلطی است که نسبت به این کلاســـها وجود دارد و حتی برخــی از دست اندرکاران آموزش و پرورش ، کلاس های چند پایه را مشکلی برای نظام آموزش و پرورش می دانند و توجه کمتری در زمینه تشکیل کلاسهای آموزش ضمن خدمت کلاس چند پایه شده است .

       در حال حاضر در مقطع ابتدایی حدود 95 درصد پوشش تحصیلی وجود دارد .با اجرای طرح جذب دانش آموزان تارک تحصیل و بازمانده تا حدودی این میزان افزایش یافته است . از این تعداد 8/49 درصد از این کلاسهای درس مقطع ابتدایی در شهرها و 2/50 درصد از کلاسهای درس در روستاها دایر شده اند که از این تعداد 9/31 درصد از کلاسهای درس چند پایه هستند . در کل از مجموع 299187 کلاس درس مقطع ابتدایی ، 150256 کلاس درس در روستاهای کشور دایر هستند البته کلاس های چند پایه فقط در روستاها دایر نیستند چرا که آمار این کلاس ها حتی در پایتخت نیز قابل توجه است به طوریکه در شهر تهران بیش از 35  کلاس چند پایه و در شهرستان های استان تهران  375  کلاس چند پایه وجود دارد[3]. در سال تحصیلی 85 ـ 84 در شهرستان بانه حدود  279  کلاس چنـــد پایه در سطح چهار بخش ( ننور ، نمه شیر ، آلوت و مرکزی ) وجود دارد . 

       اما برای رسیدن به رفع موانع و مشکلات آموزشی و تربیتی کلاس های چند پایه منابع علمی زیادی وجود ندارد . کتابها و مطالب موجود بیشتر ، ارائه نظرات و پیشنهاداتی است که به صورت پراکنده و مجموعه ای که تلفیقی از دانش و تجاربی است که معلمان کلاس های چند پایه بیان گردیده است .

دوره های مختلف رشد از دیدگاه پیاژه

       به عقیده ژان پیاژه آگاهی از دوره های و مراحل رشد فراگیران برای معلمان و مربیان از اهمیت بسیار بالایی برخورداراست . چرا که تا معلمان از ویژگیهای این دوره آگاه نباشند نمی توانند در کارتربیت و یادگیری منشاء اثر مثبت باشد . به نظر پیاژه رشد هوش و توانایی عقلی و فکری کودکان و نوجوانان در طی چهار مرحله تشکیل شده است که هر کدام از این دوره ها امکانات و نیازها و ویژگیهایی را دارا می باشد .

 1 ـ دوره حسی و حرکتی : ( این دوره از تولد تا دو سالگی ) ادامه می یابد .

2 ـ دوره قبل از عملیات عینی : ( 2 تا 7 سالگی ) که خود به دو دوره « 2 تا 4 سالگی » و « 4 تا 7 سالگی » دسته بندی شده است . در دوره ( 4 تا 7 سالگی ) کودک ابتدا تصورات و ادراک هایش بصورت داوریهای مبهم پدیدار می شود . اما کم کم به درک و فهم منطقی امور منجر می گردد . پیشرفت زبان به عنوان عامل موثری در جهت رشد کودک درباره شناخت اشیاء بر یک صفت متمرکز می شود و این امر از یکسوگرایی[4] به تدریج منجر به تواناییهای دیگر می شود که ویژگیهای سوواء گرایی[5] یا چند بعدی بودن و نگهداشت ( عده، اندازه ، حجم ) پدیدار می شود .

3 ـ دوره عملیات عینی : ) 7 تا 11 سالگی ) در رشد و فکر کودک تغییر و تحول چشمگیری پدیدار می شود . از ناتواناییهای ادارکی و استدلال و از حالتهای خودمداری کودک کاسته می شود . بر اساس تجربه های قبلی فعالیتهای او در جهت اور عینی بکار می رود ، درک نگهداشت[6] حاصل می گردد و به مفهوم بازگشت پذیری[7] ، طبقه بندی و تفکر منطقی در پایان دوره دست می یابد . و برای فعالیتهای پیشرفته تر ذهنی در دوره تفکر صوری و مجرد آمادگی می پذیرد .

4 ـ دوره عملیات صوری« نظری » : ( 12 تا 15سالگی[8] ) در این دوره فراگیران به توانایی تفکر مجرد دست می یابند ، مسائل را با روشهای معقول و گوناگون از راه استدلال و روش قیاسی حل می کنند و مباحث علمی را به طرز اصولی و منطقی شرح و بسط می دهندو از آن نتیجه گیری می نمایند . فکر نوجوان بارور و نیرومند و انعطاف پذیر است . می تواند نتایج فعالیتهای ذهنی و نظری را پیشگویی نماید .

        نظریه مراحل رشد پیاژه ، معلمان را به طرز نوینی به مقابله با مسائل فراگیران در طی مراحل رشد آشنا می سازد و طرفداران نظریه های یادگیری را قبل از هر گونه بحث و نتیجه گیری متوجه ، اهمیت یادگیری از راه مراحل رشد نموده و موجب نوعی سلسله مراتب در کار یادگیری شده است . به این جهت مراحل رشد یادگیری بر اساس پژوهشهای دقیق وانکار ناپذیر خود از منطق علمی پیروی می کند و از نظر آموزش و پرورش روز به روز برارج و اهمیت آن افزوده می شود .

در رویکرد جدید ، مهارتهای ارتباطی و اجتماعی جزو مهمترین اهداف تعلیم و تربیت قلمداد می گردد . اندیشمندان تعلیم و تربیت معتقدند که هنر آموزش زمانی شکوفا و پویا خواهد شد که یک ابزار بیانی و رساندن پیام برای نیل به هدفهای آموزشی در اختیار معلمان باشد . ولی آیا درکلاسهای چند پایه با وجود عدم تشکیل گروههای هم سن حتی دانش آموزان در انجام فعالیتهای ورزشی از بازی لذت می برند ؟

        برای اینکه بازی دارای هدف است و همکاری و تلاش گروهی در آن وجود دارد و بازی به رهبر نیاز دارد ولی وجود سنین متفاوت و جنسیت آیا از لحاظ هماهنگ ساختن فکر و عمل باعث ایجاد تضادهای در رسیدن به اهداف مورد نظر منجر نمی گردد . روزگاری معلم فقط وظیفه اش به انتقال مجموعه ی خاصی از دانش و مهارتها و احتمالاً گرایش مشتی معلومات خلاصه می شد ، اما امروزه می توان وظیفه ی معلم را با دقت بیشتری مورد توجه قرار داد . به طوری که وظیفه او کمک به تغییر در همه ی جنبه های شخصیتی یا رفتاری فراگیران اعم از جنبه های شناختی ، عاطفی و اجتماعی و ... را در بر می گیرد .

ویژگیهای عاطفی : رشد عاطفی ، پیچیدگی خاصی دارد و در سایر جنبه های رشد مثل رشد بدنی ، رشد عقلانی و اجتماعی تاثیر فراوان دارد . رشد عاطفی وقتی نمایان می شود که بچه ها بتوانند احساسات و عواطف خود رابه نحوی که مورد قبول افراد گروه است ابراز دارد . ولی آیا کلاسهای چند پایه امکان کیفیت بروز عواطف دانش آموزان را فراهم می نماید و اغلب به علت تعداد کم دانش آموزان ( همکلاسی و همبازی ها ) سبب پیــدایش تظاهرات نامطبوع عاطفی در رفتار بچـه ها می شود و بچه ها فرصت کافی پیدا نمی کنند تا حالات عاطفی خود را بروز دهند .

ویژگیهای اجتماعی : نظر ها و تمایلات اجتماعی قسمت عمده ای از فرهنگ یک جامعه را تشکیل می دهد . جنبه اجتماعی رشد فرد پایه و اساس زندگی انسانی را تشکیل می دهد . پذیرش و یادگیری نقش اجتماعی به علت محدودیت جنسی و شرایط سنی در این دوره از مراحل رشد آموزشی و تربیتی بتدریج تغییر می کند و تمایلات و رغبتهای بچه ها متنوع و ناپایدار است . اما نحوه ی ارتباط دانش آموزان در کلاسهای چند پایه با دیگران و علاقه او به کار جمعی و معاشرت با همبازیها نوعی دو گانگی را در کسب مهارتهای اجتماعی در آنها ایجاد می نماید .

ویژگیهای جنسی : وقتی بچه وارد دبستان می شود اولین عاملی که او را مورد توجه گروه قرار می دهد . موفقیت او در اجرای نقش جنسی است . منظور از نقش جنسی در اینجا اجرای اموری است که از لحاظ دختر یا پسر بودن جامعه بعهده افراد قرار داده می شود . بچه ها از طرفی با افراد غیر همسن خود برخورد می کنندکه از لحاظ استعداد ، تمایلات و احتیاجات و تجربیات با آنها یکسان نمی باشند . ایجاد ارتباط با این دسته و هماهنگ ساختی رفتار خود با تمایلات و افکار آنها برای بچه ها دشوار است . از لحاظ رشد اجتماعی تضادی بر مبنای کسب مهارتهای اجتماعی به علت متفاوت بودن ویژگیهای مختلف سنی و تجربیات نقش رهبری گروه ها میان آنها ایجاد می نماید . یکی از عوامل موثر در بهداشت روانی افراد پذیرفته شدن ایشان از طرف گروه است . دانش آموزی که نتواند با گروه همسن خود ارتباط پیدا کن ، موقعیت اجتماعی و سلامت و رشد عاطفی او متزلزل می شود .

فضای آموزشی

        نگاهی به تاریخ آموزش و پرورش جهان نشان داده که همیشه مکانهای اختصاصی برای آموزش وجود داشته است . در طراحی فضاهای آموزشی همیشه باید به این مساله توجه داشت که مدرسه تنها یک محیط خشک و بی روح بدون تاثیر در فراینــد یادگیری نیست ، عاملی زنده و پویاست و در کیفیت فعالیتــهای آموزشی و تربیتی نقش مهمی را ایفا می کند . بر همین اساس برخی از ویژگیهای فضاهای مناسب « استاندارد» بیان می شود . ( قضاوت مقایسه این فضاها را با کلاسهای مدارس چند پایه در مناطق محروم را به مسئولین امر موکول می نماییم .)

الف ) در ورودی ـ چگونگی طراحی و اجزای آن در حالت روحی فراگیران تاثیر می گذارد .بطوری که با رنگ های شاد و گرم رنگ آمیزی شده باشد .

ب ) حیاط مدرسه ـ وسعت کافی داشته باشد و در محوطه سازی و ایجاد فضای سبز در آن دقت کافی شده باشد .

ج ) کلاس درس ـ متناسب بودن کلاس با وضع جسمانی و روحی دانش آموزان بطوری که برای هر دانش آموز 6/3 تا 5/4 متر مکعب فضا لازم است . نورکافی و متناسب با شبانه روز و شرایط فصلی برای حفظ سلامت چشم فراگیران تامین شود . حررات کلاس باید بین 18 تا21 درجه سانتی گراد و درجه رطوبت نباید از %30 پایین تر باشد . کف کلاس قابل شستشو ، مسطح و بدون درز و به رنگ روشن (به ویژه سفید) باشد . فاصله اولین ردیف دانش آموزان تا تابلوی کلاس2 متر باشد .

د ) رنگ ـ به منزله عنصر تفکیک ناپذیر معماری ، تاثیر فراوان بر روحیه و رفتار فراگیران دارد و حالات روانی و عاطفی آنان را به شدت تحت تاثیر قرار می دهد . زیرا سبب شادابی ، نشاط روحی ، تحرک و تلاش دانش آموزان می شود و فرایند یادگیری را سرعت می بخشد . رنگ دیوارهای داخلی کلاس ، رنگهای گرم و آرام مانند کِرِم مناسب است . مناسبت این رنگ ناشی از وجود رنگ زرد در آن است که همواره مظهر روشنایی و علم بوده است . همچنین تراکم رنگ سفید در داخل آن باعث تعادل فضا می گردد .

هـ ) تراکم دانش آموزان ـ تدریس در کلاس های که فراگیــران آن در یک پایه کمتر باشد بهتر است « کاهن ، فیلبی ، مک کاچئون ، کایل[9] » اعتقاد دارند بین پیشرفت تحصیلی فراگیران  و عملکرد معلمان بر تعداد دانش آموزان رابطه مستقیم وجود دارد ، هر گاه تعداد فراگیران کمتر باشد کیفیت تحصیلی دانش آموزان بهتر است .

مشکلات و معضلات آموزشی و تربیتی  کلاسهای چند پایه

1 ـ کمبود وقت : 

       زمان گرانبهاترین عنصری است که انسان امروزی در اختیار دارد ، به حدی مهم و اساسی است که حتی خدواند متعال در سوره مبارکه « والعصر » به آن سوگند یاد نموده است .

       با استناد به ساعت آموزشی کلاسها ، یک معلم چند پایه باید120 ساعت در هفته به فرآیند یاددهی و یادگیری بپردازد . با توجه حجم ، گستــردگی مطالب و مفاهیــم آموزشی ، فقر فرهنــگی ، دو زبانگی ، پیش نیازهای آموزشی دانش آموزان روستایی ، تغییرات به روز محتوای آموزشی و ارزشیابی ازجمله مشکلات اساسی و عدیده ای است که بصورت آگاهانه از فراگیران و معلمان این کلاسها رفته و می رود . معلمان ناچارند دورس را بر اساس اهمیت تقسیم بندی نموده و بیشترین زمان کلاس را به تدریس دورس اساسی( ریاضی ، علوم ، فارسی و تعلیمات اجتماعی ) بپردازند .

  2 ـ فضای آموزشی نامناسب :

       با تکیه بر تحقیقات و پژوهش های عینی از معلمان کلاسهای چند پایه ، نگاه های مشترکی در زمینه نامطلوب بودن بیشتر فضاها و امکانات آموزشی وجود دارد . نا مناسب بودن فضا از جمله محور های اساسی ایجاد مشکلات و موانع روشهای تدریس بصورت نوین می باشد .

       درصد قابل توجهی از فضای کلاسهای چند پایه مدارس روستایی از لحاظ میزان فضا برای هر فراگیر ، طرز قرار دادن میز و نیمکت ها ،جهت نور ،رنگ وکیفیت دیوار کلاس ، سقف کلاس کیفیت نامناسب دارند . بر اساس آمارگیری نمونه ای در سطح سه بخش تحت تصــدی مدیریت آموزش و پرورش ، در اکثر روستا ها ، کلاسهای چند پایه هنــوز هم بصورت اجاره ای و فضای نامطلوب اداره می شود .   

 3 ـ ترکیب سنی فراگیران :

       وجود دانش آموزانی با ویژگیها و سنین متفاوت ، گاهاً معلمان کلاسهای چند پایه را در امر مسائل آموزشی و تربیتی با مشکل مواجه می سازد.چرا که سنین 6 تا 15  ساله این کلاسها اغلب دوره های مختلف رشد جسمی ، ذهنی و عاطفی را با نیازهای متفاوت می گذرانند. معلمان مجبورند با هرگروه سنی رفتار و توجه خاص مربوط به سن خود را به عمل آورد.

4 ـ نقش تفاوتهای فردی در کلاس های چند پایه :

       در مقایسه با کلاس های عادی تفاوتهای فردی دانش آموزان چه از لحاظ استعداد ها و ویژگیها و تواناییها فردی و چه از لحاظ جنسیت مشهود تر است . چرا که در این کلاس ها فراگیرانی با ویژگیها و تفاوتهای آموزشی و فرهنگی خاص وجود دارد . بر اساس نظریه میدان شناختی ، نقش اساسی بر عهده معلم است که برای نیل به رشد و پرورش شاگردان معلم باید از ساخت و پویایی فضاهای زندگی شادگردانش آگاهی کافی داشته باشد . 

 5 ـ کمبود وسایل و امکانات آموزشی :

       وجود تغییر روز افزون مطالب و محتوای کتاب های درسی و رشد سریع تکنولوژی و فن آوری اطلاعات ،  باز هم دانش آموزان کلاسهای چند پایه را از دستیابی به تکنولوژی آموزشی محروم می دارد  و بار سنگینی معلومات فقط باعث تقویت افزایش حافظه  طوطی وار در ذهن فراگیران می گردد . برای تدریس و یاددهی یک آزمایش کوچک عملی درس علوم مانند آهن ربا ، گوی و حلقه مطالب آموزشی بصورت تئوری و تخیلی در ذهن دانش آموزان تغذیه می شود .  در بعضی از مدارس محروم روستایی  حتی وجود نیازهای اولیه یک مدرسه ( میز و صندلی و تابلوی آموزشی مناسب ) جهت تحقق اهداف آموزشی شدیداً در مضیقه می باشند . اغلب کلاسهای چند پایه فاقد وسایل آموزشی جدید است . حتی بارها مشاهده شده است که پس از اتمام فعالیتهای آموزشی مدارس شهری وسایل کهنه و دست دوم این مدارس در اختیار معلمین مناطق محروم روستایی و کلاسهای چند پایه قرار می دهند .

       چه بسا در برخی از موارد وسایل و اموال اسقاطی  مدارس شهری که به اصطلاح از( مُد) افتاده است روانه ی مدارس روستایی می شود تا فراگیران کلاسهای چند پایه از آن استفاده نمایند . در شرایطی که همین فرزندان روستایی آینده ساز جامعه ایرانِ فردای ما هستند .

6 ـ گرفتاریها و مشکلات خانوادگی دانش آموزان کلاسهای چند پایه :

       تامین نیروی انسانی جهت کمک به درآمد اقتصادی در زمینه امورات (کشاورزی ، دامداری ، قالی بافی ) اغلب بر عهده ی فرزندان کوچک خانواده می باشد و تحصیل فرزندان از مسایلی است که درامر تدریس دانش آموزان و پیشرفت کار معلم ، مانع ایجاد می کند . بسیاری از فراگیران پس از اتمام فعالیتهای آموزشی ناچارند به یاری اولیای خود بشتابند . هر چند که این امر ممکن است در گردش چرخ های اقتصادی خانواده مفید واقع شود اما در بیشتر موارد این امورات ، سنگین ، خارج از حد و توان و حوصله ی اطفال است و معایبی را همچون خستگی شدید جسمی و در مجموع عقب ماندگیهای درسی و غیبت های مکرر و گاهاً پس از پایان مقطع ابتــدایی موجبات افت تحصیلی و ترک تحصیل را فراهم می نماید .

7 ـ دو زبانگی و تاثیر آن بر پیشرفت تحصیلی و رشد اجتماعی و عاطفی فراگیران کلاسهای چند پایه :

       دو زبانگی از مساله ساز ترین واقعیت های است که آموزش و پرورش کشور ما به عنوان یک امر فراگیر که به مناطق خاص و محدودی اختصاص ندارد ، مواجه است . اغلب دانش آموزان کلاسهای چند پایه به ویژه کودکان پایه اول و سپس پایه دوم و سوم از نظر آموزش آسیب پذیرترین قشرهای دو زبانه هستند. مردم هر کشور عموماً در مورد زبان رسمی کشور خود اصطلاح « زبان » را بکار می برند ولی برای سایر زبانها رایج در همان کشور از اصطلاح « گویش[10]» استفاده می کنند .

       تمام دانش آموزان مناطق محروم روستایی وکلاسهای چند پایه به محض ورود به مدرسه خود را با زبان فارسی که زبان رسمی آموزش و پرورش  است مواجه می بینند . اینگونه دانش آموزان بدون توجه به این که تا چه حد با زبان فارسی آشنایی دارند ، مجبورمی شوند به زبان فارسی بخوانند ، بنویسند ، صحبت کنند و حتی مفهوم سازی و فکر کنند .

       زبانشناسان و روانشناسان آثار منفی ناشی از تداخل و انتقال دو زبانگی را اینگونه استدلال می کنند که وقتی شخص در حال یادگیری موضوع جدیدی است ، عناصر مربوط به دو موضوع با هم تداخل پیدا می کنند و گاه آموخته های پیش ،  مزاحم آموختن جدید می شود و گاه موضوع دوم مانع آموختن یا به یاد آوردن موضوع نخست می گردد . این حالت زمانی رخ می دهد که دو موضوع یادگیری به میزان زیادی متفاوت باشند .

      کم رویی ، منزوی شدن ، خاموشی  و خود سانسوری از جمله رفتارهایی است که این کودکان در جبران احساس کمتری خود بدان متوسل می شوند . از طرف دیگر ، کودکان دو زبانه ای که هنگام ورود به مدرسه با زبان مدرسه آشنایی ندارند ، حتی اگر در یک محیط یک دست و در میان همکلاسانی قرارگیرند که هم زبان خود آنها هستند ، در جریان یادگیری ، خواندن ، بیان کردن ، درک مطلب و ساختن مفاهیم جدید به ویژه در کلاس اول ابتدایی با مشکلاتی مواجه خواهند شد . امکان دارد این مشکل به افت تحصیلی و در نهایت به ترک تحصیل منجر گردد . افت تحصیلی هم به نوبه خود به احساس حقارت ، نا امیدی ، بی انگیزگی و دلسردی می انجامد . همین ناسازگاری های عاطفی در مراحل بعد مجدداً افزایش وموجب افت تحصیلی  خواهد شد . به این ترتیب بدیهی است که زبان ارتباط بسیار نزدیکی با فعالیتها و توانمندی های آموزشگاهی کودکان و خصوصاً کلاسهای محروم مناطق روستایی و چند پایه دارد که اغلب از امکانات فرهنگی و محیطی نا مناسبی بر خوردارند .

8 ـ حجم مطالب آموزشی برای یک آموزگار :

        اگر برنامه ی مدارس تک پایه یک آموزگار را با آموزگاران کلاسهای چند پایه مقایسه کنیم ، یک معلم دو پایه 48 جلسه ، معلم سه پایه 72 جلسه ، یک معلم 4 پایه 96 جلسه و بدین ترتیب یک معلم پنج پایه 120 جلسه را طی یک هفته در دستور کار خود خواهد داشت .

       یک معلم چند پایه با توجه به حجم زیاد کتب درسی نه تنها مجال مناسب جهت تدریس مطالب و موضوعات درسی به شیوه ی روشهای نوین « گروهی ، مشارکتی ، ترکیبی » که در این روشها بایستی فراگیران فکر کنند ،آزمایش نمایند و عمل کنند را ندارند . اگر یک معلم چند پایه در طول یک هفته 20 درصد از جلسات را تدریس باشد . این سوال پیش می آید طی یک هفته آیا این تدریس و به دنبال آن نظارت مستمر، حل تمرین ، آزمایش ، بررسی تکالیف ، ارزشیابی و اجرای فعالیتهای مکمل و فوق برنامه انجام خواهد گرفت ؟ چند درصد موفقیت در کار این آموزگار خواهیم داشت . به قول معروف « آب در هاون کوبیدن» است و بس .

به یک مثال عینی در سال تحصیلی گذشته می پردازیم :  در یکی از  کلاسهای آموزش ضمن خدمت در رابطه با تغییر محتوای کتاب فارسی،  به کتاب بخوانیم و بنویسیم ، مدرس ضمن خدمت به آموزش مطالب تدریس فارسی بخوانیم  از طریق نوار ویدیویی که توسط استاد با تجربه ای از پایه چهارم و متناسب با شرایط فرهنگ غنی مناطق آموزشی سطح تهران صرف تدریس به شیوه ی  روشهای یادگیری مشارکتی و گروهی ،  حدود 50 دقیقه برنامه ریزی شده بود .  حال کلاسهای چند پایه ؟! 

9 ـ ترکیب بندی کلاسها : 

       مشکل ترکیب بندی کلاسها چند پایه از نظر ( چند پایه و کدام پایه ها ) از جمله محورهای مهم و اساسی است که باید مورد توجه معلم قرار گیرد . با توجه شکل ترکیب ، ساعت و زمان و ارائه روشهای تدریس نوین و موقعیت فضا و مکان مناسب ، گروههای دانش آموزی را سامان دهد . با توجه به عدم امکانات آموزشی امروزه حتی در بیشتر مناطق آموزشی به علت محدودیت فضا و تدریس روشهای موثر یادگیری مشارکتی و عدم تناقض تعداد فراگیران در پایه های ( از قبیل ترکیب گروهی ) با توجه به میز و نیمکت ، حتی مشکلات ویژه ای را در زمینه ترکیب و شکل پایه ها فراهم می نماید .

10 ـ تردد همکاران در مدارس چند پایه :

       اساسی ترین مشکل کلاسهای چند پایه تردد معلمان در این نوع مدارس می باشد در فاصله چند سال اخیر ، با اجرای طرح اختیاری کردن بیتوته معلمان در محل خدمت خویش ، تعداد کثیری از معلمان مدارس روستایی دور دست تردد می نمایند این در حالی است بنابه عوامل مختلف ذیل عملاً ساعت کار این کلاسها کاهش می یابد .

ـ با توجه به کوهستانی بودن منطقه ، صعب العبور بدون راههای روستایی و طولانی بودن دوره سرما و بارش برف و باران و سرمای شدید معلمان با تاخیر 20 دقیقه ای و بیشتر در کلاسها حضور می یابند .

ـ خستگی راه در برخی مدارس که معلمان مجبورند پیاده به محل خدمت خویش بروند و کاهش توانایی آنها در تدریس .

ـ کاهش زمان استراحت در مدارس دو وقته ( نوبت صبح و بعد از ظهر ) از دو ساعت به یک ساعت و کمتر

ـ کاهش میزان ساعت تدریس در هر پایه برای جبران تاخیر در ورود به مدرسه

ـ بی توجهی به برخی از دروس مانند ( ورزش ، هنر ، انشاء ، قرآن و ... ) برای جبران ساعت درسی از دست رفته

ـ تعطیلی زود هنگام ساعت کار مدارس برای مراجعت به محل سکونت خویش

ـ نداشتن فرصت لازم برای تمرین و تکرار مطالب آموزشی

ـ انتظار فراگیران برای ورود معلم به روستا که اثرات سوء پرورشی را به همراه دارد .

11 ـ اختلاط دانش آموزان( دختر و پسر ) ترکیب جنسیتی فراگیران :

       از مساله ساز ترین معضلات کلاسهای چنــد پایه اختلاط فراگیــران ، آنهم در سنیــن بالا ( پایه چهارم و پنجم ) می باشد .  ترکیب جنسی دانش آموزان دختر و پسر در یک کلاس از لحاظ مسائل روانی و تربیتی توجه فوق العاده به این مسئله را می طلبد . مشکلات ناشی از اختلاط دانش آموزان کلاسهای چند پایه ( بخصوص در سنین بالا ) مستلزم کنترل خاص و توانایی نظارت و رهبری همه جانبه معلم است . کوچکترین غفلت در این مورد مصائب پیچیده ای ، از اختلاف ساده ی مدرسه ی تا درگیریهای شدید خانوادگی را بدنبال داشته است .

12 ـ نبودن محیط غنی فرهنگی و عدم تطابق عملکرد خانه و مدرسه :

       رابطه مناسبات انسانی ، کمک به دیگران و پای بند بودن به ارزشهای معنوی و اخلاقی آن جامعه موجبات نشاط و امنیت خاطر را در کلاس درس و محیط آموزشی به وجود می آورد . امروزه با توجه به توسعه فن آوری اطلاعات در مدارس و تغییر روز افزون محتوای کتب درسی اکثر اولیا با توجه به زمینه بیسوادی آنها نه تنها در امر پیشرفت تحصیلی فرزندان کمکی به آنان نمی شود ، بلکه در بسیاری موارد با روال سنتی ، کودکان را در تکمیل مطالب آموخته شده  دچار دو گانگی نموده و اغلب بار سنگین آموزش و یاددهی را معلمان بر عهده دارند و به علت عدم آمادگی اولیاء در نداشتن زمینه های لازم فعالیتــهای آموزش و پرورش در خانواده بیشتر جریان یادگیــری به همان کارهای جزیی مدرسه ختم می شود .  

13ـ درصد قبولی در عملکرد مدارس :  

       در نظام آموزشی به جای توجه بیشتر بر کیفیت فعالیتهای آموزشی و پرورشی مدارس ، با ارسال فرمهای درصد قبولی و مقایسه و مبنا قرار دادن عملکرد آنها با سایر مدارس ، به کمیت فعالیتها بیشتر ارج نهاده اند . معلمان به ناچار با ارائه درصد های قبولی کذایی عملکرد خویش را مطلوب نشان می دهند . این در حالی است که نارساییهای آموزشی و پرورشی مدارس در همان سال بصورت پنهان باقی مانده و نمود خود را در سالهای بعد آشکار می سازد تا حد زیادی که از پیشرفت و توازن و تعادل کار تدریس در یک پایه نیز می کاهد .

14 ـ میزان توقعات و انتظارات والدین از این کلاسها :

       والدین اکثراً فکر می کنند که با توجه به تئوری های گذشته ی خویش (کاهش جمعیت و عدم مهاجرت روستاییان ) که فرزندان آنها در پایان گرفتن مدرک تحصیلی دیپلم در سازمانی یا ارگانی استخدام شوند پشت میز نشین شوند . این انتظارات اغلب منجر به کاهش انگیزه در ممانعت از ادامه تحصیل فرزندان خود گردیده و حتی زمینه های ترک تحصیل و یا کفایت به گرفتن کارنامه قبولی پنجم نمایند . برخی اوقات به علت کثرت فرزندان و مشغله کاری توجهی به کم و کیف روند تحصیل فرزندانشان ندارند چه بسا دیده شده برخی از اولیاء برای کار به نقاط دوردست مهاجرت نموده و شاید در طول سال تحصیلی یک الی دو بار به محل سکونت اصلی خود مراجعت نموده و توجهی به وضعیت تحصیل فرزندانشان نمی کنند . بطور کلی میزان توقعات و انتظارات والدین از این کلاسها سطحی بوده و به آنها اهمیت چندانی نمی دهند . این عامل خود موجبات دلسردی و محدود نمودن دامنه فعالیت معلمان را فراهم می نماید .

15 ـ نداشتن فرصت تمرین و تکرار مطالب درسی و ارزشیابی های مستمر :

       با توجه به حجم کتب درسی و مدت زمانی که معلم به امر فرایند یاددهی و تدریس در مدارس چند پایه می پردازد . فرصت کافی جهت بازشناسی و یادآوری مطالب آموخته شده ، از طریق تمرین و تکرار و یا ارزشیابیهای مستمر ندارد و اغلب در طراحی و تنظیم سوالات امتحانی مطابق با استانداردهای طراحی سوال با مشکل مواجه می شوند زیرا که در طراحی صحیح و واقعی سوالات متناسب با تواناییها و شرایط نامحدود درسها و اجرای کیفی  ارزشیابیها ناموفق می مانند .

16 ـ گروههای آموزشی چند پایه :

       با توجه به وجود مشکلات آموزش و تربیتی در کلاسهای چند پایه ، متاسفانه بیشتر فعالیتهای گروههای آموزشی در مـــدارس سطح شهر و بصورت تک پایه ای بوده است . بیش از  % 90 کلاسهای چند پایه در روزهای پنج شنبه تعطیل می باشند تا بحال نسبت به تشکیل سرگروه های آموزشی کلاسهای چند پایه اقدام عملی انجام نگرفته است . تا با راهکارهای عملی در بهبودکیفیت فعالیتهای آموزشی و پرورشی و رفع چالشهای موجود اقدام شود .

17 ـ نقصان تجربه و کمبود اطلاعات معلمان در رابطه با شیوه اداره و برنامه ریزی کلاسهای چند پایه :

       کم تجربه ترین معلمان در کلاسهای چند پایه تدریس می نماینـــد و یکی از عمــده ترین دلیل ترک تحصیل دانش آموزان کلاسهای چند پایه که بیشتر در مناطق محروم و دوره افتاده وجود دارند ، عدم تخصص معلمان است . وجود معلمان جوان و کم تجربه در زمینه شیوه های آموزشی و تربیتی کلاسهای چند پایه و عدم دسترسی  به امکانات آموزشی در رابطه با روشهای تدریس ، برنامه ریزی مناسب این کلاسها موجبات افت تحصیلی و عقب ماندگی های آموزشی فراگیران را فراهم می آورد . در مراکز علمی و دانشگاهی ( مقطع کاردانی و کارشناسی ) برنامه ریزی های اساسی در تدوین مطالب مفید آموزشی برای بالا بردن سطح آگاهیـــهای علمی معلمان نشده است . تنها در دوره کاردانی به یک کتاب 30 صفحه ای آنهم بطورکلی به کلاسهای چند پایه اشاره شده است این بی تفاوتی لطمه جبران ناپذیری به امر تعلیم و تربیت فرزندان روستایی مناطق محروم وارد می نماید که از هر جهت قابل تعمق و توجه است .

 18 ـ مسائل بهداشتی و روانی فراگیران چند پایه :

        به دلیل محرومیت ، ضعف جسمانی ، سوء تغذیه ، ناکامیها و محرومیت های اجتماعی و وجود ترکیب و بافت زندگی روستایی و مشکلات اقتصادی اکثر فراگیران کلاس های چند پایه مشکلات و بیماریهای جسمی و روانی دارند . این امر در میزان کیفیت تحصیل دانش آموزان و پیشرفت کار معلم موانع بزرگی را ایجاد می نماید که باید تدابیر ویژه ای برای رفع و بهبود مسائل بهداشتی و تربیتی فراگیران در نظر گرفت .

محاسن کلاسهای چند پایه

       ناگفته نماند که تشکیل این کلاسها بنوبه خود دارای محاسنی است که به برخی از آنها اشاره می شود .

1 ـ کلاس های چند پایه بهترین فرصت برای آموزش مهارت های زندگی است و اگر معلمان این کلاس ها دوره های آموزشی ویژه ای را سپری کنند ، در این کلاس ها فراگیران می توانند با تدبیر ویژه معلم ، ضمن آموزش مفاهیم درسی به یادگیری روابط اجتماعی نیز بپردازند.

2 ـ معلم به دلیل کمی تعداد دانش آموزان درکلاس های چند پایه می تواند ضمن استفاده از پتانسیل حضوردانش آموزان بزرگتر برای آموزش دانش آموزان کوچکــتر مفاهیم درسی مختلف را با یکدیگر به شیوه های که برای دانش آموز قابل فهم تر باشد آموزش دهد و به عبارتی مرز بین درسهای مختلف را بردارد.

3 ـ در کلاس های چند پایه معلم می تواند با توجه به شناختی که از ویژگی های روحی دانش آموزان دارد ارتباط صمیمانه تری با وی برقرار کند .

4 ـ در یک کلاس چند پایه دانش آموزان سنین بین 6 تا 15 ساله وجود دارد که دوره های مختلف رشد جسمی ، شناختی و عاطفی ـ روانی را با نیازهای متفاوت می گذرانند ، که تعامل بین آنها در یادگیری اثرات زیادی دارد .

5 ـ استفاده از برخی وسایل کمک آموزشی آماده شده برای سایر پایه ها به طوری که در وقت ، هزینه صرفه جویی شده و بر کارآیی تدریس افزوده می شود .

6 ـ در صورت همخوانی پایه های تحصیلی  ( اول ـ دوم ) ، ( دوم ـ سوم ) ، ( سوم ـ چهارم ) و یا ترکیب ها نزدیک ، به جهت یادآوری و تکرار ، مفاهیم و مطالب آموزشی سنوات قبل یا دانستنیهای نیاموخته شده  بسیار مفید است .

7 ـ دانش آموزان با دقت به آزمایشات و کارهای عملی که در پایه های بالاتر انجام می شود ، توجه می کنند .

8 ـ ایجاد حس اعتماد به نفس و ابراز وجود در ارائه آموخته هایشان در برابر سایر فراگیران پایه های دیگر .